سهام چیست؟ از تعریف تا اولین خرید در ۷ گام [راهنمای مبتدیان]

سهام در تعریف، نشان‌دهنده مالکیت شما بر بخشی از یک شرکت است. زمانی که سهام یک شرکت را خریداری می‌کنید، در واقع در سود، زیان و رشد آن کسب‌وکار شریک می‌شوید. به همین دلیل، نتیجه سرمایه‌گذاری در بورس برای افراد مختلف متفاوت است؛ زیرا بازدهی بازار بیش از هر چیز به میزان شناخت سرمایه‌گذار از مفاهیم پایه، نحوه تحلیل و مدیریت ریسک وابسته است.

اگر قصد ورود به بازار سرمایه را دارید، قبل از هر تصمیمی باید بدانید سهام چگونه ارزش‌گذاری می‌شود، قیمت آن چرا تغییر می‌کند و سرمایه‌گذاران حرفه‌ای بر چه اساسی معامله می‌کنند. در این مقاله، مفهوم سهام را به‌صورت کاربردی و مرحله‌به‌مرحله بررسی می‌کنیم تا تصویر روشنی از این ابزار سرمایه‌گذاری داشته باشید. همچنین اگر هنوز با ساختار کلی بازار سرمایه آشنا نیستید، مطالعه راهنمای جامع آموزش بورس می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای درک بهتر ادامه این مطلب باشد.

تعریف سهام به ساده‌ترین شکل ممکن

تصور کنید شما و دوستانتان تصمیم گرفته‌اید یک پیتزافروشی راه بیندازید. کل سرمایه مورد نیاز برای این کار، ۱۰۰ میلیون تومان است. شما ۵۰ میلیون تومان می‌گذارید، و دو دوست دیگرتان هر کدام ۲۵ میلیون تومان. در واقع، شما مالک ۵۰ درصد از این کسب‌وکار هستید و دوستانتان هر کدام ۲۵ درصد. این درصد مالکیت، همان «سهم» شماست.

حالا اگر این پیتزافروشی یک «شرکت سهامی» باشد، کل سرمایه ۱۰۰ میلیون تومانی آن به قطعات بسیار کوچکی به نام سهم تقسیم می‌شود. مثلاً اگر هر سهم را ۱۰۰۰ تومان در نظر بگیریم، این شرکت ۱۰۰,۰۰۰ سهم خواهد داشت. در این حالت، شما مالک ۵۰,۰۰۰ سهم، و دوستانتان هر کدام مالک ۲۵,۰۰۰ سهم هستید. به مجموع این سهم‌ها، سهام گفته می‌شود.

پس به زبان ساده:

• سهم (Share): کوچک‌ترین واحد مالکیت در یک شرکت است. مثل یک تکه از یک پیتزای بزرگ.
• سهام (Stock/Equity): به مجموع این سهم‌ها که نشان‌دهنده کل مالکیت یک فرد در آن شرکت است، گفته می‌شود. مثل تمام تکه‌های پیتزا که متعلق به شماست.

با خریدن سهم یک شرکت (مثلاً فولاد مبارکه یا ایران خودرو)، شما به اندازه سهم خود، در مالکیت آن شرکت شریک می‌شوید. این یعنی در سود و زیان، دارایی‌ها و تصمیم‌گیری‌های آن شرکت نقش دارید.

چرا شرکت‌ها سهام منتشر می‌کنند؟

شاید بپرسید چرا یک شرکت موفق مانند اپل یا یک کارخانه بزرگ داخلی، بخشی از مالکیت خود را به هزاران فرد غریبه می‌فروشد؟ پاسخ در دو کلمه است: تأمین سرمایه.

از دید شرکت: شرکت‌ها برای رشد، اجرای پروژه‌های جدید، ساخت کارخانه‌های بیشتر یا ورود به بازارهای جدید، به پول نیاز دارند. آن‌ها دو راه اصلی دارند: وام گرفتن از بانک (که بهره دارد) یا فروختن بخشی از مالکیت خود (انتشار سهام). با انتشار سهام، شرکت بدون اینکه بدهکار شود، سرمایه مورد نیاز خود را از طریق جذب شرکای جدید (یعنی سهامداران) تأمین می‌کند.

از دید سرمایه‌گذار: شما به عنوان یک فرد، شاید نتوانید به تنهایی یک کارخانه فولاد تأسیس کنید، اما می‌توانید با خرید سهام آن، در مالکیت و سودآوری آن شریک شوید. این کار به شما اجازه می‌دهد تا:

1. در سود شرکت‌های بزرگ سهیم شوید: با رشد و سودآوری شرکت، ارزش سهام شما نیز بالا می‌رود.
2. سرمایه خود را در برابر تورم حفظ کنید: در بلندمدت، بازدهی بازار سهام معمولاً از نرخ تورم بالاتر بوده است.
3. نقدشوندگی بالا: شما می‌توانید به راحتی و در عرض چند دقیقه، سهام خود را در بازار بورس بفروشید و به پول نقد تبدیل کنید؛ کاری که برای فروش یک ملک یا خودرو به این سادگی ممکن نیست.

انواع سهام در بورس ایران

همه سهم‌ها مثل هم نیستند. در بازار بورس ایران، سهام را می‌توان از چند منظر دسته‌بندی کرد که درک تفاوت آن‌ها برای یک سرمایه‌گذار هوشمند ضروری است.

از منظر حقوقی

• سهام عادی (Common Stock): این همان نوع سهامی است که عموم مردم در بورس خرید و فروش می‌کنند. دارنده سهام عادی، حق رأی در مجامع شرکت (مثلاً برای انتخاب هیئت مدیره) و حق دریافت سود نقدی (در صورت تصویب) را دارد. در واقع، شما مالک اصلی شرکت هستید.
• سهام ممتاز (Preferred Stock): این نوع سهام، همانطور که از نامش پیداست، امتیازات ویژه‌ای دارد. دارندگان آن معمولاً سود ثابت و تضمین‌شده‌ای دریافت می‌کنند و در زمان انحلال شرکت، برای دریافت اصل سرمایه خود بر سهامداران عادی اولویت دارند. اما در عوض، معمولاً حق رأی ندارند. در قانون تجارت ایران، انتشار سهام ممتاز برای شرکت‌های بورسی چندان رایج نیست.

از منظر شکل

• سهام بانام: روی برگه سهم، نام و مشخصات مالک آن قید شده است. تمام سهامی که در بورس ایران معامله می‌شوند از این نوع هستند. این کار امنیت را بالا می‌برد و جلوی سوءاستفاده را می‌گیرد.
• سهام بی‌نام: این سهام در وجه حامل صادر می‌شود و نام مالک روی آن درج نشده است. هر کسی که آن را در دست داشته باشد، مالک آن محسوب می‌شود. این نوع سهام در بورس ایران وجود ندارد.

از منظر رفتار

این یک دسته‌بندی تحلیلی است و به ذات سهم برمی‌گردد:

• سهام ارزشی (Value Stock): سهام شرکت‌های بزرگ، قدیمی و باثباتی که به سوددهی رسیده‌اند و به طور منظم سود نقدی (DPS) پرداخت می‌کنند. قیمت این سهام معمولاً نوسان کمتری دارد و برای سرمایه‌گذاران ریسک‌گریز مناسب‌تر است. (مثلاً سهام شرکت‌های صنعت برق یا مخابرات)
• سهام رشدی (Growth Stock): سهام شرکت‌های جدیدتر و در حال توسعه که بیشتر سود خود را به جای تقسیم بین سهامداران، مجدداً در شرکت سرمایه‌گذاری می‌کنند تا رشد بیشتری داشته باشند. قیمت این سهام نوسان بیشتری دارد اما پتانسیل رشد بالاتری نیز دارد. (مثلاً سهام شرکت‌های حوزه تکنولوژی و نرم‌افزار)

سهام حق تقدم و سهام جایزه

• سهام حق تقدم (Rights Issue): وقتی یک شرکت می‌خواهد سرمایه خود را از طریق آورده نقدی سهامداران افزایش دهد، به سهامداران فعلی خود به ازای هر سهم، یک «حق تقدم» خرید سهام جدید با قیمت پایین‌تر می‌دهد. این کار به سهامداران قدیمی اجازه می‌دهد تا درصد مالکیت خود را در شرکت حفظ کنند.
• سهام جایزه (Bonus Share): گاهی شرکت از محل سود انباشته یا اندوخته‌های خود، سرمایه‌اش را افزایش می‌دهد و به سهامداران خود به نسبت تعداد سهامی که دارند، سهام جدید و رایگان تخصیص می‌دهد. در این حالت پولی از سهامدار دریافت نمی‌شود.

حقوق سهامدار چیست؟

مالکیت سهام فقط به معنای داشتن یک برگه کاغذ یا یک عدد در پرتفوی شما نیست. این مالکیت، حقوق مشخصی را برای شما به ارمغان می‌آورد که دانستن آن‌ها ضروری است:

• حق رأی در مجامع: شما به عنوان مالک بخشی از شرکت، حق دارید در تصمیم‌گیری‌های کلان آن شرکت کنید. این تصمیم‌گیری‌ها در جلساتی به نام «مجمع عمومی» انجام می‌شود و شما به ازای هر سهم، یک حق رأی دارید.
• دریافت سود نقدی (DPS): اگر شرکت در پایان سال مالی به سود برسد، بخشی از این سود طبق تصمیم مجمع، بین سهامداران تقسیم می‌شود. این سود که به آن DPS (Dividend Per Share) می‌گویند، مستقیماً به حساب شما واریز می‌شود.
• حق تقدم در افزایش سرمایه: همانطور که گفته شد، اگر شرکت بخواهد سهام جدید بفروشد، اولویت خرید با شماست تا درصد مالکیتتان کاهش پیدا نکند.
• مسئولیت محدود: این یکی از مهم‌ترین مزایای سهام است. مسئولیت شما در قبال بدهی‌ها و مشکلات شرکت، فقط و فقط به اندازه همان پولی است که برای خرید سهام پرداخت کرده‌اید. اگر شرکت ورشکست شود، طلبکاران نمی‌توانند به سراغ خانه، ماشین یا سایر دارایی‌های شخصی شما بیایند.

انواع ارزش سهام

یک سهم می‌تواند ارزش‌های متفاوتی داشته باشد که هر کدام کاربرد خاص خود را دارند. سردرگمی بین این مفاهیم بسیار رایج است، بنابراین در جدول زیر آن‌ها را به سادگی مقایسه کرده‌ایم:

نکته کلیدی: یک سرمایه‌گذار هوشمند به دنبال خرید سهامی است که ارزش بازار آن کمتر از ارزش ذاتی آن باشد. این یعنی خرید یک دارایی ارزشمند با تخفیف.

سهام عادی در برابر سهام ممتاز و اوراق قرضه

برای درک بهتر جایگاه سهام، بهتر است آن را با دو ابزار مالی دیگر مقایسه کنیم:

ریسک‌های واقعی سرمایه‌گذاری در سهام

برخلاف تبلیغات رایج، سرمایه‌گذاری در بورس همیشه سودآور نیست و ریسک‌های جدی به همراه دارد که باید از آن‌ها آگاه باشید. این همان بخشی است که کمتر کسی درباره آن صحبت می‌کند.

• ریسک بازار (سیستماتیک): این ریسک به کل بازار سرمایه مربوط است و از کنترل شما خارج است. عواملی مانند بحران‌های اقتصادی، تغییرات نرخ بهره، تحریم‌ها یا بی‌ثباتی‌های سیاسی می‌توانند باعث سقوط کل بازار شوند، حتی اگر شما سهام بهترین شرکت‌ها را داشته باشید.
• ریسک صنعت (غیرسیستماتیک): این ریسک مختص یک صنعت خاص است. برای مثال، وضع یک قانون جدید در صنعت خودروسازی می‌تواند به سهام شرکت‌های این صنعت آسیب بزند، اما تأثیری بر صنعت مواد غذایی نداشته باشد.
• ریسک شرکت (غیرسیستماتیک): این ریسک به عملکرد خود شرکت برمی‌گردد. مدیریت ضعیف، از دست دادن یک قرارداد مهم، یا یک رسوایی مالی می‌تواند باعث سقوط ارزش سهام یک شرکت خاص شود.
• ریسک نقدشوندگی: اگرچه بورس نقدشوندگی بالایی دارد، اما برخی سهام شرکت‌های کوچک‌تر ممکن است خریدار زیادی نداشته باشند. در این صورت، ممکن است نتوانید سهم خود را در زمان دلخواه و با قیمت مناسب بفروشید.
• ریسک روانی و رفتاری: این بزرگترین ریسک برای سرمایه‌گذاران مبتدی است. تصمیم‌گیری بر اساس ترس (فروش در کف قیمت) یا طمع (خرید در سقف قیمت) و پیروی از رفتارهای گله‌ای، می‌تواند بزرگترین ضربه‌ها را به سرمایه شما بزند.

راهکار

برای مدیریت این ریسک‌ها، اصل «متنوع‌سازی» یا تشکیل سبد سهام (پرتفوی) کلیدی است. یعنی به جای اینکه تمام پول خود را در یک سهم یا یک صنعت سرمایه‌گذاری کنید، آن را بین چند سهم از صنایع مختلف تقسیم کنید.

چطور سهام بخریم؟

خرید سهام بسیار ساده‌تر از چیزی است که به نظر می‌رسد. کل فرآیند در چند گام خلاصه می‌شود:

1. دریافت کد بورسی: این کد، شناسه منحصربه‌فرد شما در بازار سرمایه ایران است. برای دریافت آن باید ابتدا در سامانه سجام (sejam.ir) ثبت‌نام کنید و سپس احراز هویت شوید. این کار هم به صورت آنلاین و هم از طریق دفاتر پیشخوان دولت امکان‌پذیر است.
2. انتخاب کارگزاری: کارگزاری‌ها واسط بین شما و بورس هستند. تمام معاملات خرید و فروش شما از طریق پلتفرم آنلاین آن‌ها انجام می‌شود. کارگزاری‌های معتبر زیادی در ایران فعالیت می‌کنند (مانند مفید، آگاه، فارابی و…). در انتخاب کارگزاری به مواردی مانند کیفیت پلتفرم معاملاتی، پشتیبانی و کارمزدها دقت کنید.
3. ثبت‌نام در کارگزاری و دریافت نام کاربری: پس از انتخاب کارگزاری، باید در سایت آن ثبت‌نام کنید. پس از تکمیل فرآیند، نام کاربری و رمز عبور برای ورود به سامانه معاملات آنلاین (Online Trading) برای شما ارسال می‌شود.
4. شارژ حساب و اولین خرید: حساب خود در کارگزاری را از طریق درگاه بانکی شارژ کنید. سپس نماد سهم مورد نظر خود را جستجو کرده (مثلاً «فولاد» برای فولاد مبارکه)، تعداد و قیمت مورد نظر را وارد کرده و دکمه خرید را بزنید. تبریک! شما اولین سهم خود را خریدید.

چک‌لیست ارزیابی سهام قبل از خرید

هرگز بدون تحقیق، سهامی را نخرید. این چک‌لیست به شما کمک می‌کند تا تصمیم آگاهانه‌تری بگیرید:

• آیا کسب‌وکار شرکت را می‌فهمید؟ (در چه صنعتی است؟ چه چیزی تولید می‌کند یا می‌فروشد؟)
• آیا شرکت سودآور است؟ (بررسی صورت سود و زیان و نسبت P/E)
• آیا شرکت بدهی سنگین دارد؟ (بررسی ترازنامه)
• آیا تیم مدیریت قوی و معتبری دارد؟
• آیا چشم‌انداز صنعت مربوطه مثبت است؟
• آیا قیمت فعلی سهم (ارزش بازار) نسبت به ارزش ذاتی آن مناسب است؟
• آیا سهام شرکت نقدشوندگی خوبی دارد؟ (بررسی حجم معاملات روزانه)

اشتباهات رایج مبتدیان در بورس

• خرید بر اساس شایعات: خرید سهم فقط چون در یک کانال تلگرامی یا از زبان یک دوست تعریفش را شنیده‌اید.
• نداشتن استراتژی: بدون برنامه خرید و فروش کردن و ندانستن اینکه چرا یک سهم را می‌خرید و چه زمانی باید آن را بفروشید.
• عاشق یک سهم شدن: نگه داشتن یک سهم زیان‌ده فقط به امید اینکه روزی به قیمت خرید شما برگردد.
• تلاش برای پیش‌بینی کوتاه‌مدت بازار: هیچ‌کس نمی‌تواند قیمت‌ها را در کوتاه‌مدت پیش‌بینی کند. روی سرمایه‌گذاری بلندمدت تمرکز کنید.
• عدم تنوع‌سازی: گذاشتن تمام تخم‌مرغ‌ها در یک سبد.

حکم نهایی

سهام، ابزاری قدرتمند برای مشارکت در رشد اقتصادی کشور و افزایش ثروت شخصی است. اما این مسیر، یک شبه پولدار شدن نیست. موفقیت در بازار سهام نیازمند صبر، تحقیق، یادگیری مستمر و کنترل احساسات است. با درک عمیق مفاهیمی که در این مقاله آموختید و پرهیز از اشتباهات رایج، شما نیز می‌توانید گام اول را محکم بردارید و از این فرصت بزرگ به نفع آینده مالی خود استفاده کنید.