چگونه پول چاپ می شود و چاپ پول چه فرآیندی را پشت سر می‌گذارد؟

676 بازدید
چاپ پول

آیا تا به حال به فرآیند چاپ پول فکر کرده‌اید؟ شاید برای شما هم سوال باشد اسکناس‌ها و مسکوکاتی که در دست ماست، چه مراحلی را طی می‌کنند تا وارد بازار می‌شوند؟ اسکناس‌های موجود از چه ماده‌ای درست می‌شوند؟ اصلا پول‌های دست ما در کجا تولید می‌شوند؟ شاید هم برایتان سوال باشد که چرا دولت پول بیش‌تری چاپ نمی‌کند تا مشکلات اقتصادی حل شود؟ در این مطلب سعی داریم شما را با روند چاپ پول آشنا کنیم. در میانه‌ی مطلب نیز به سوالات رایج در مورد پول می‌پردازیم. پس تا انتهای این مطلب با خانه سرمایه همراه باشید!

چاپ پول رایج ایران چطور آغاز شد؟

چاپ پول

براساس آنچه که در قانون نظام پولی و بانکی کشور مشخص شده، چاپ پول بر عهده‌‌ی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران است. این ارگان از سال ۱۳۳۹ تاکنون مسئولیت چاپ پول را برعهده داشته است. تا قبل از این سال، بانک ملی مسئولیت چاپ پول را بر عهده داشت. در سال ۱۳۵۱، کارخانه‌‌ی چاپ اسکناس (ضراب‌خانه) راه‌اندازی شد که البته تا اوایل سال ۱۳۶۲، چاپ اسکناس‌های رایج ایران در اروپا انجام می‌شد. اما در این سال، بانک مرکزی اقدام به راه‌اندازی کارخانه‌‌ی چاپ اوراق بهادار کرد. بعد از گذشت ۵ سال، این مرکز چاپ اسکناس و مسکوکات رایج کشور را هم آغاز کرد. البته در ابتدا کاغذ اسکناس از خارج وارد می‌شد. زیرا ایران توانایی تولید کاغذهای خاص را برای چاپ اسکناس نداشت. سرانجام در سال ۱۳۷۶ ایران توانست کاغذ مورد نیاز برای چاپ اسکناس را تولید کند. 

در زمان‌هایی که بازار با تورم مواجه‌ می‌شود، میزان چاپ اسکناس کاهش‌ می‌یابد. در این زمان‌ها چاپ اسکانس‌‌‌های ارزشمندتر (۱۰ هزارتومانی و ۵۰ هزارتومانی) کمتر‌ می‌شود. اما در زمان‌‌‌های رکود، دولت برای تأمین پول مورد نیاز بازار، دستور چاپ پول‌‌‌های ارزشمندتر را برای بانک مرکزی صادر‌ می‌کند. سپس بانک مرکزی نیز این دستور را به ضراب‌خانه اعلام می‌کند. از سوی دیگر با فرسوده شدن پول‌‌‌های رایج در بازار، باید پول‌‌‌های جدید جایگزین‌ آن‌ها شود. در غیر این‌صورت بازار با کاهش پول مواجه می‌شود. در این زمان بانک مرکزی به اندازه‌‌ی پول‌‌‌های از دست رفته، پول جدید چاپ‌ می‌کند.

کارخانه‌ی چاپ پول در کجا قرار دارد؟

چاپ پول

کارخانه چاپ پول یا در اصطلاح «ضراب‌خانه» یکی از سازمان‌های امنیتی کشور محسوب می‌شود. این سازمان در شهر تهران، منطقه‌ی پاسداران و در سه‌راه ضراب‌خانه قرار دارد. به‌دلیل قرار گرفتن این کارخانه در قسمتی از منطقه‌ی پاسداران، یکی از سه‌راه‌های این منطقه با نام ضراب‌خانه عجین شده است. در همه‌ی کشورهای دنیا بر روی سازمان چاپ اسکناس و مسکوکات حساسیت زیادی وجود دارد و به‌همین دلیل نمی‌توان به‌راحتی وارد این کارخانه شد. حتی کارکنان کارخانه‌‌ی چاپ پول قبل از ورود به محوطه‌‌ی کار، ابتدا باید تمامی وسایل شخصی از جمله پول نقد، سکه، کلید، گوشی همراه خود را به قسمت حراست تحویل دهند. سپس با رعایت تمامی تدابیر امنیتی وارد محوطه‌‌ی کار خود شوند.

محوطه‌‌ی کارخانه‌‌ی پول چگونه است؟

چاپ پول

شاید برای شما هم سوال باشد که محوطه‌‌ی کارخانه‌‌ی پول به چه شکل است؟ کارکنان این کارخانه باید با لباس مخصوص و در ۷ صبح بر سر کار حاضر شوند. سالنِ کار با رطوبت ۵۵ و دمای بیش از ۲۰ درجه‌ی سانتی‌گراد تنظیم می‌شود. در داخل سالن چندین دستگاه برای چاپ پول وجود دارد. در پشت هر دستگاه ۵-۶ نفر کار می‌کنند. برخی از‌ آن‌ها کار چاپ را انجام می‌دهند. گروه دیگری هم به‌عنوان ناظر در ضراب‌خانه مشغول کار هستند. برخی دیگر از کارکنان هم کاغذهای اسکناس و پول‌های چاپ شده را با کمک سبدهای فلزی جابه‌جا می‌کنند. کارکنان کارخانه‌‌ی چاپ پول شامل کارگران و کارمندانی هستند که براساس قوانین اداره‌‌ی کار دستمزد و مزایا دریافت می‌کنند. برخلاف تصور برخی از مردم، کارکنان ضراب‌خانه هیچ اختیاری در مورد پول‌های چاپ شده ندارند. زیرا مقدار چاپ اسکناس و مسکوکات براساس قوانین مصوب مجلس شورای اسلامی انجام می‌شود. سپس آمار آن به بانک مرکزی و سپس ضراب‌خانه داده می‌شود. کارکنان این کارخانه نیز موظفند براساس دستورات گرفته شده از بانک مرکزی، پول چاپ کنند.

حتی تعداد اسکناس و مسکوکات براساس عدد و رقم‌ آن‌ها به کارکنان داده می‌شود. مقدار کاغذ و فلزی که برای چاپ اسکناس و مسکوکات در اختیار کارکنان گذاشته می‌شود، براساس مقدار پول مورد نیاز است. به‌همین دلیل کارکنان فقط باید فرآیند چاپ را انجام دهند.‌ آن‌ها هیچ اختیاری در مورد تعیین میزان چاپ پول ندارند. تعیین میزان چاپ پول براساس سازوکارهای بازار (میزان عرضه و تقاضا، رکود، تورم و …) تعیین می‌شود. دولت با بررسی میزان نیاز بازار به پول، طرح خود را برای نشر اسکناس به مجلس شورای اسلامی اعلام می‌کند که بعد از تایید مجلس قانون آن به بانک مرکزی و سپس ضراب‌خانه اعلام می‌شود. در صورتی که ضراب‌خانه یا بانک مرکزی بخواهد در این فرآیند خودمختار عمل کند، مشکلات عدیده‌‌ی اقتصادی از قبیل تورم و رکود ایجاد‌ می‌شود.

پول از چه ماده‌ای تهیه‌ می‌شود؟

چاپ پول

برای تولید سکه‌های رایج از ترکیب چندین آلیاژ استفاده می‌شود که شامل مس (۶۴ درصد)، نیکل (۱۲ درصد) و روی (۲۴ درصد) است. جنس همه‌ی سکه‌ها از نظر ترکیب مواد تقریباً به هم شباهت دارد. برای اسکناس‌ها نیز از کاغذهای مخصوص استفاده‌ می‌شود. جنس کاغذی که برای اسکناس و اوراق بهادار استفاده می‌شود، با کاغذهای معمولی (مانند کاغذ A4) تفاوت زیادی دارد. برای تولید کاغذ اسکناس از ترکیب چند ماده استفاده می‌شود که شامل کاغذ، پنبه، الیاف کتانی و پارچه است. کاغذهای معمولی مقاومت بالایی ندارند و بعد از مدتی از بین می‌روند. اما ترکیب این مواد برای تولید کاغذ اسکناس باعث افزایش مقاومت اسکناس‌ها می‌شود. به همین دلیل است که اسکناس‌ها در برابر رطوبت، مچاله شدن، شسته شدن و … مقاومت بالایی دارند. هم‌چنین ترکیب خاصی که برای تولید کاغذ اسکناس استفاده می‌شود، باعث افزایش ضریب امنیتی چاپ اسکناس می‌شود. برخی از افراد سودجو اقدام به چاپ اسکناس‌های تقلبی می‌کنند. اما به دلیل خاص بودن کاغذ اسکناس، می‌توان از این کار جلوگیری کرد.

جلوگیری از چاپ پول‌های جعلی

چاپ پول

کارخانه‌‌ی تولید کاغذ اسکناس برای تولید ماده‌ی اولیه برای پول، از یک فرمولاسیون خاص استفاده می‌کند که افشای آن ممنوع است. این کارخانه با ترکیب چند ماده، یک خمیر به‌دست می‌آورد. سپس خمیر به صورت ورقه‌های نازک روی نوار نقاله قرار می‌گیرد. این نوار وارد دستگاه خشک‌کن می‌شود. در این مرحله باید امنیت کاغذ اسکناس تأمین شود. در این صورت است که از هرگونه سوءاستفاده و جعل اسکناس جلوگیری می‌شود. خمیر کاغذ اسکناس درون شابلون‌های مخصوص ریخته می‌شود. سپس دستگاه‌های تراش (CNC) که دارای طرح مخصوص هستند، روی آن فشار وارد می‌کند. با این کار کاغذها شکل خاصی به خود ‌می‌گیرند و برای چاپ اسکناس آماده می‌شوند. با این روش اصالت کاغذهای چاپ پول تضمین می‌شود.

هم‌چنین کارخانه‌ی خمیر کاغذ قبل از خشک شدن کامل خمیر، به آن نوعی مواد شیمیایی حساس به نور ماوراءبنفش اضافه می‌کند. زمانی که اسکناس چاپ می‌شود، اگر آن را در مقابل نور ماوراءبنفش قرار دهید، دانه‌های رنگی روی آن دیده می‌شود که نشانه‌ی اصل بودن پول است. در مرحله‌ی سوم برای جلوگیری از جعل اسکناس، یک نخ در وسط کاغذ مخصوص می‌گذارند. این کار قبل از خشک شدن کامل ورقه‌ی کاغذ اسکناس انجام می‌شود. بعد از این‌که خمیر کاغذ کمی خشک شد، آن را درون محلول الکل پلی وینیل یا ژلاتین مخصوص قرار می‌دهند. با این کار یک لایه روی کاغذ اسکناس را می‌پوشاند که نقش محافظ را برای اسکناس برعهده دارد.

نحوه‌ی عملکرد دستگاه‌های چاپ اسکناس

چاپ پول

‌ شاید تصور کنید دستگاه‌های چاپ عادی که برای چاپ کتاب کاربرد دارند، با دستگاه‌های چاپ پول با هم متفاوت هستند. اما در ایران هنوز هم این دو نوع دستگاه چاپ یکی هستند. البته در کشورهای صنعتی برای چاپ پول از دستگاه های پیشرفته‌تری استفاده می‌شود. نحوه‌ی عملکرد دستگاه‌های چاپ پول به این صورت است که ابتدا طرح اولیه‌ی اسکناس بر روی کامپیوتر برده می‌شود. کامپیوتر به دستگاه چاپ پول متصل است که طرح را به این دستگاه انتقال می‌دهد. سپس کاغذهای مخصوص اسکناس درون دستگاه و در فضای مخصوص گذاشته می‌شوند. تعدادِ کاغذها برحسب میزان نیاز به اسکناس استفاده می‌شود. به‌طور معمول، هر یک کاغذ مخصوص، برای چاپ ۲۴ قطعه اسکناس کاربرد دارد. هر یک از دستگاه‌هایی که برای چاپ اسکناس استفاده می‌شود، می‌توانند در طی یک روز، ۵۰ هزار کاغذ مخصوص چاپ کنند. با احتساب این‌که با هر برگه می‌توان ۲۴ قطعه اسکناس چاپ کرد، هر دستگاه قادر است روزانه یک میلیون و ۲۰۰ هزار قطعه اسکناس چاپ کند. با کمک دستگاه‌‌‌های چاپ‌ می‌توان هر نوع اسکناسی را چاپ کرد. وقتی دولت تصمیم به چاپ پول‌‌‌های جدید دارد، ابتدا طرح آن توسط گرافیست‌ها و مهندسان در نرم‌افزارهای گرافیکی طراحی‌ می‌شود. سپس این طرح به دستگاه چاپ داده‌ می‌شود.

وقتی پول‌ها چاپ‌ می‌شود، کارکنانی که مسئولیت برداشتن پول را بر عهده دارند،‌ آن‌ها را در قفسه‌های مخصوص قرار‌ می‌دهند. در هر قفسه ۱۰ هزار ورقه‌‌ی اسکناس قرار‌ می‌گیرد. این کار به منظور نظم‌دهی به پول‌ها براساس مقدار‌ آن‌ها انجام‌ می‌شود. بعد از این که فرآیند چاپ به‌طور کامل به پایان رسید، تمامی اسکناس‌‌‌های چاپ شده با ماشین‌‌‌های مخصوص به سازمان خزانه‌داری کشور تحویل داده‌ می‌شود. در ضراب‌خانه به هر یک از دستگاه‌‌‌های چاپ، مقدار مشخصی کارِ چاپ اسکناس سپرده‌ می‌شود. در پایان مسئول هر دستگاه باید به میزان مشخص شده، اسکناس تحویل دهد. مسئولیت اسکناس‌‌‌های موجود از زمان چاپ تا زمان انتقال به سازمان خزانه‌داری بر عهده‌ی مسئول هر دستگاه چاپ اسکناس است. ضرابخانه باید در یک سال در حدود ۲۷۰ تا ۲۸۰ روز کار کند. البته کارکرد دستگاه‌‌‌های چاپ پول در این زمینه اهمیت زیادی دارد. برخی از دستگاه‌‌‌های قدیمی توان کارکرد کمتری دارند. در حال حاضر دستگاه‌‌‌های چاپ پول در ایران قادرند ۲۳۰ تا ۲۴۰ روز در سال کار کنند.

بانک مرکزی برای چاپ هر قطعه اسکناس ۱۰۰ تا ۱۱۰ تومان هزینه‌ می‌کند!

جوهر مورد نیاز برای چاپ پول

یکی دیگر از لوازم مورد نیاز برای چاپ اسکناس استفاده از جوهر است. جوهر مخصوص برای چاپ پول با جوهر برای چاپ کتاب تفاوت دارد. این جوهر زمانی که بر روی کاغذ اسپری و سپس خشک‌ می‌شود، باعث درخشش بخشی از اسکناس در زیر نور ماوراءبنفش‌ می‌شود. به‌همین دلیل قسمت جوهر خورده‌ی اسکناس به رنگ آبی دیده نمی‌شود. این نوع جوهر را «جوهرهای UV‌» و یا «جوهر نامرئی» می‌گویند. زیرا بخشی از کاغذ را تیره‌ می‌کند. جوهرهای مخصوص پول تنها برای چک پول و اسکناس‌ها استفاده‌ می‌شود. در برخی از قسمت‌های پول از این نوع جوهر استفاده‌ می‌شود که تنها با قراردادن اسکناس در برابر نور ماوراء بنفش جوهر قابل مشاهده است. این کار برای جلوگیری از جعل اسکناس و حفظ اصالت اسکناس انجام‌ می‌شود.

جدیدترین دستگاه‌های چاپ پول

چاپ پول

در کشورهای اروپایی و ایالات متحده از دستگاه‌های سه بعدی برای چاپ پول استفاده می‌کنند. این کار باعث چاپ پول به شکل کاملاً خاص می‌شود تا صنعت چاپ پول از جعل و سوءاستفاده در امان بماند. در ایالات متحده زمان چاپ دلار از نوعی رنگ متالیک‌ استفاده می‌شود. با این کار بر روی دلار نقوش سایه روشن ایجاد می‌شود که آن را از جعل در امان نگه می‌دارد. در ایران از دستگاه‌های چاپ خشک استفاده می‌شود که بدون طرح سه‌بعدی اسکناس چاپ می شود. البته در سال‌های اخیر پیشرفت‌های قابل توجهی در صنعت چاپ پول ایران ایجاد شده است. در برخی از کشورها مثل استرالیا از دستگاه‌های پلیمری استفاده می‌کنند. این دستگاه‌ها قادرند کاغذهای پلیمری را به اسکناس تبدیل کنند. در نتیجه مقاومت بیش‌تری در برابر فرسایش خواهند داشت. هم‌چنین امنیت اسکناس هم افزایش می‌یابد.

AtlasNegar/uploads/2019/08/poldar-shodan-1-header.jpg

با سری مقالات پول بیشتر آشنا شوید

یک مطالب جالب دیگر...! بخوانید »  استارت آپ چیست؟
Screen Shot 2019-08-19 at 5.04.47 PM
درخواست مشاوره پذیرش

درخواست مشاوره ثبت نام

جهت مشاوره ثبت نام در دوره جامع نخبگان اطلاعات خود را ثبت کنید تا با شما تماس بگیریم.

نظر شما در رابطه با این مطلب ...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *